Recenzje
prof. zw. dr hab. Zdzisław Julian Winnicki
Opinia wydawnicza
Opinia wydawnicza pracy dra Andrzeja Białego pt. Szkolnictwo polskojęzyczne na Białorusi Sowieckiej w okresie międzywojennym (Sowiecka szkoła powszechna), ss. 420 wydruku komputerowego (Wstęp, streszczenia, plan rozprawy, merytoryczne rozdziały, aneks, źródła i literatura przedmiotu).
Dr Andrzej Biały, znakomity znawca problematyki opracowanej w oparciu o unikalny materiał archiwalny na ogół nieznany badaczom krajowym (polskim) dokonał przedstawienia oraz analizy stanu sowieckiego szkolnictwa polskojęzycznego w okresie realizacji w BSRS tzw. leninowskiej polityki narodowościowej następnie, brutalnie odwołanej w ramach polityki stalinowskiej, w końcówce lat 30-tych XX wieku. Wskazał na zasięg oraz ideologiczny charakter tego szkolnictwa, treści programowe i cele ideowe tego przedsięwzięcia. Otrzymaliśmy dzięki temu unikalne, źródłowe opracowanie tematyki.
Część wstępna zawiera częściowo znane (w tym z innych opracowań Autora) dane o statusie polskiej mniejszości narodowej w międzywojennej BSRS opatrzone częściowo subiektywnymi ocenami Autora. Ta, subiektywna część wywoła zapewne dyskusję w środowisku naukowym, podobnie jak błędy stylistyczne itp, z którymi zapewne poradzi sobie korekta.
Reasumując, z uwagi na unikalny treściowo, źródłowy charakter ustaleń dra Andrzeja Białego w ramach podjętej tematyki, rekomenduję dzieło do publikacji.
prof. zw. dr hab. Zdzisław Julian Winnicki
prof. dr hab. Nikołaj Iwanow
Recenzja · Uniwersytet Opolski
Recenzja pracy dra Andrzeja Białego Szkolnictwo polskojęzyczne na Białorusi Sowieckiej w okresie międzywojennym
Praca dra Andrzeja Białego jest niewątpliwie nowatorska. Wprowadza do polskiego i światowego obiegu naukowego w dziedzinie nauk historycznych zupełnie nową tematykę. Jest ona oparta na dokumentach po raz pierwszy wprowadzanych do obiegu naukowego. Jest to również praca samodzielna nie mająca analogów w historiografii przedmiotu badań.
Główną zaletą niniejszej pracy jest szerokie wykorzystanie dokumentów archiwalnych z archiwów państwowych na Białorusi. Jest to praca oparta również na osobistych doświadczeniach autora, który wielokrotnie podróżował na Białoruś i prowadził rozmowy ze świadkami przeszłych wydarzeń. Autor przedstawia na sąd czytelnika polskiego szeroką panoramę życia codziennego Polaków-kresowiaków, wydarzeń politycznych w Związku Sowieckim, życia religijnego mieszkańców tego byłego zakątku I Rzeczypospolitej, których władze bolszewickie poddali bezwzględnej sowietyzacji. W książce także przytacza się wiele przykładów walki o zachowanie polskości. Na szczególną uwagę zasługuje próba określenia istoty polskości na tzw. „dalszych kresach”. Autor również bada stereotypy świadomościowe tzw. „sowieckich Polaków”, określa stan ich duchowości, stosunek do władz sowieckich i II Rzeczypospolitej. Niezaprzeczalną zasługą autora można nazwać kompleksowy sposób badania historii szkolnictwa polskojęzycznego na Białorusi. Jego uwadze nie unika prawie żaden aspekt historii tego sowieckiego eksperymentu. Pisze o politycznym aspekcie historii rozwoju szkolnictwa, próbie stworzenia na kresach świadomego polskiego proletariatu, o „rewolucji kulturalnej”, i innych aspektach życia Polaków. Autor nie ogranicza się przedstawieniem historii szkolnictwa, lecz opisuje tragiczny los Polaków w okresie Wielkiego terroru.
Jest to praca w dużym stopniu pionierska. Po raz pierwszy na sąd czytelnika polskiego oddano monografię poświęconą historii oświaty sowieckiej w języku polskim. Monografia dra Andrzeja Białego stanowi cenne opracowanie źródłowe ukazujące istotę procesu sowieckiej indoktrynacji Polaków.
Prof. dr hab. Nikołaj Iwanow
Wrocław, 1 października 2025
prof. senior UwB dr hab. Adam Czesław Dobroński
Opinia · Uniwersytet w Białymstoku
Opinii o tomie dr. Andrzeja Białego, Szkolnictwo polskojęzyczne na Białorusi Sowieckiej
Trudno nie rozpocząć tej oceny inaczej, niż od pochwały Autora. Historyk z dużym już dorobkiem, ale przecież nigdy nie pracujący na uczelni wyższej lub w instytucie naukowym, zamieszkały w powiatowym, mazowieckim Przasnyszu, przygotował do wydania kolejny bardzo obszerny tom poświęcony Polakom przebywającym w latach międzywojennych na obszarach Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Zatem już nie na Kresach II Rzeczypospolitej, ale na byłych Kresach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ziemiach zapomnianych nie tylko w PRL, ale i w obecnej III Rzeczypospolitej. W okresie zaborowym określano je jak ziemie zabrane lub wcielone i to w większości już w 1772 r.
Z lektury maszynopisu wynika, że cudem jakimś – historycy muszą się mierzyć i z takimi cudami – mijały dziesięciolecia, a tam jednak trwali Rodacy. Wychowywali nowe pokolenia marząc o powrocie do Macierzy. Tak się nie stało i po latach 1918–1921. Mało tego, stalinizm okazał się pod wieloma względami bardziej perfidnym i represyjnym niż carat. Oto zdarzył się nie do końca zrozumiały eksperyment, władze sowieckie utworzyły dwa rejony narodowe im. Feliksa Dzierżyńskiego i Juliana Marchlewskiego. Może chodziło o propagandowe oddziaływanie na słowiańskie mniejszości narodowe zamieszkujące wschodnie tereny II RP, a może od początku zakładano, że trzeba ośmielić tamtejszych Polaków, by się ujawnili, podnieśli głowy. Wiemy, że eksperyment w socjalistycznej Białorusi skończył się dramatycznie wraz z wielkim terrorem w ZSRS rozpoczętym w 1937 r.
Swoistym cudem, tyle że cieszącym, jest dotarcie przez A. Białego do materiałów archiwalno-bibliotecznych z pierwszej połowy lat trzydziestych XX w., dzięki którym Autor mógł perfekcyjnie odtworzyć szkolnictwo polskojęzyczne na wymienionych obszarach. Powstała w ten sposób bezcenna, oryginalna i wielce pouczająca publikacja, która powinna być czytana nie tylko przez historyków. Dziękujemy panie Andrzeju, dołączymy ten tom do już zaczytanych pańskich książek i prosimy – jeśli to możliwe – o kontynuację.
prof. senior UwB dr hab. Adam Cz. Dobroński
Białystok, 2 październik 2025