prof. zw. dr hab. Zdzisław Julian Winnicki
Recenzja wydawnicza · Instytut Studiów Międzynarodowych, Zakład Badań Wschodnich, Uniwersytet Wrocławski
Recenzja wydawnicza dysertacji dra Andrzeja Białego pt. Mniejszość polska na Białorusi Sowieckiej w latach 1921–1939
Recenzowana rozprawa jest dziełem wybitnym. W polskim piśmiennictwie naukowym nie było dotąd tak wyczerpującego, źródłowego opracowania tematyki genezy, rozmieszczenia, funkcjonowania oraz w efekcie martyrologii ludności polskiej, która po ustaleniach traktatu ryskiego z 1921 roku pozostała jako grupa autochtoniczna na obszarze przejętym przez władze sowieckie. Ponadto dr Biały ukazał ustalone w wyniku analizy źródeł zasady i kierunki polityki sowieckiej wobec Polaków zamieszkujących okręgi (później obwody) Białoruskiej SSR ze szczególnym uwzględnieniem ludności zamieszkujących tereny Mińszczyzny, Mohylowszczyzny i graniczących z nimi rejonami.
Podstawową zaletą rozprawy jest właśnie to, że dr Biały – podkreślmy, jedyny badacz z Polski – dotarł do nieznanych, często dotąd niedostępnych materiałów, dokumentów, jakie zachowały się w obecnie białoruskich archiwach. O istnieniu zasobów tych badacze krajowi mogli się jedynie domyślać, że istnieją, natomiast nikt do nich dotąd nie dotarł. Ponadto, dr Biały – znów, jako jeden z bardzo nielicznych – dotarł do zbiorów bibliotecznych centralnych i lokalnych na Białorusi, gdzie zachowały się materiały niezwykle cenne takie jak polskojęzyczna prasa sowiecka nakierowana na ideologizację blisko 300 tys. Polaków (pierwotny obszar RSRS do 1924/36 r. zamieszkiwało ogółem około 1.5 mln. mieszkańców różnych narodowości). Prasa ta, mimo jej ideologicznego charakteru, jest cennym źródłem wskazującym na rozmieszczenie terytorialne ludności polskiej, jej prosowiecką aktywizację, kształcenie w języku polskim, udział w sowieckich instytucjach administracyjny i politycznych, a także poprzez krytykę ukazującym jej nastawienie, stosunek do kolektywizacji oraz stopniowo likwidowanych zgromadzeń religijnych i placówek Kościoła katolickiego traktowanego wówczas (i będącego faktycznie) jako „Kościół polski”. A. Biały dotarł także do współczesnych (znów: mało znanych w Polsce) opracowań naukowych dotyczących problematyki polskiej w ówczesnej BSRS, zarówno opracowanych na zlecenie władz dzisiejszej Republiki Białoruś, jak również powstających niezależnie. Do tego należy dodać fakt bezpośrednich kontaktów dra Białego z badaczami najnowszej historii BSRS, instytucji badających martyrologię czasu represji stalinowskich ze szczególnym wskazaniem na materiały białoruskiej sekcji Memoriału.
Łącznie, dało to wyśmienita podstawę do sformułowania tematu, ustalenia struktury pracy, a także analitycznego przedstawienia kluczowych kwestii, odnoszących się do statusu „białoruskiej Polonii” (takiego pojęcia używano w piśmiennictwie II RP). A. Biały przedstawił zagadnienia: „Sytuacji na kresach północno-wschodnich Rzeczypospolitej w latach 1918–1927” (cezura związana z ukształtowaniem się granic BSSR oraz przyjęcia jej konstytucji”); statusu ludności polskiej w BSRS przed rozpoczęciem polityki budowy polskiej autonomii sowieckiej w tej republice; problematyki praktycznego funkcjonowania tej autonomii ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania tzw. Kojdanowsko (Dzierżyńsko) – Polskiego Rejonu Narodowościowego rozlokowanego tuż przy granicy II RP, poszerzona o zagadnienia inne tj. ideologiczna aktywizację „chłopów i robotników” narodowości polskiej w skali całej BSRS. Wreszcie, dr Biały przedstawił, a następnie przeanalizował naukowo status i losy Kościoła katolickiego i wiernych katolików w tej republice sowieckiej; wreszcie okoliczności likwidacji polskiej autonomii sowieckiej na ówczesnej Białorusi wraz z wskazaniem przyczyn, metod i poznanych dotąd (ze źródeł) rozmiarów represji i martyrologii polskiej, czego apogeum była tzw. „Operacja polska” i jej główny symbol: doły śmierci w podmińskich Kuropatach i związana z tą polityką niemal totalna depolonizacja kraju.
Do tekstu rozprawy załączono niezwykle drobiazgowo pozyskane dane statystyczne, listy ofiar, tabele oraz pozyskaną w Mińsku ikonografię z epoki. Całość owych dokumentów pomieszczono w odrębnym tomie – Aneksie, który sam w sobie stanowi bezpośrednie niezwykle szczegółowe źródło badawcze cenne nie tylko z uwagi ilustracji naukowej recenzowanej rozprawy, ale będącym uprawnionym źródłem samodzielnym dla badaczy problematyki poloników sowieckich na obszarze międzywojennej Białorusi sowieckiej.
Język pracy jest komunikatywny, warsztat naukowy (odsyłacze, przypisy) tabele i ikonografia prawidłowe. Nieliczne tzw. literówki lub niedostatki stylistyczne nie umniejszają w niczym naukowego, poznawczego oraz dydaktycznego charakteru przedłożonego dzieła.
Jedyną wadą strukturalną według recenzenta jest sam fakt pomieszczenia w rozprawie rozdziału pierwszego. To częsta wada formalna prac doktorskich, gdy doktoranci chcą opisywać okoliczności związane z merytoryczną częścią badawczą ich prac. Tutaj jest podobnie, gdyż kwestie poruszone przez dra Białego w sygnalizowanym rozdziale są naukowo zbadane i wielokrotnie, z różnych punktów widzenia opisane. Wydaje się, iż Autor przedstawiając treści (główne) mało rozpoznane, a dla czytelnika tzw. powszechnego nieznane w ogóle, licząc się z publikacją swych ustaleń, chciał tym kwestionowanym tutaj rozdziałem ułatwić w/w czytelnikowi wprowadzenie do treści merytorycznych.
Sumując, uznać należy opracowanie dra Andrzeja Białego za dzieło w swej treści, szczegółowości i nowości wybitne, pionierskie i rekomendować je do publikacji. Autorowi z kolei (znając Jego naukowe zamierzenia) życzyć kontynuacji niezwykle potrzebnych eksploracji źródłowych w archiwach białoruskich.
/-/ Zdzisław J. Winnicki
Wojnowice / Wrocław, 2 II 2018 r.