Recenzje
dr hab. Adam Bobryk, profesor uczelni
Recenzja wydawnicza · Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Instytut Nauk o Bezpieczeństwie
Andrzej Biały, „Mój ojciec był Polakiem…”. Próba ustalenia rzeczywistej liczby ludności pochodzenia polskiego na liście osób represjonowanych w latach 1921–1953 ogłoszonej przez białoruski oddział Stowarzyszenia „Memoriał”, Przasnysz 2022.
Autor jest doświadczonym publicystą, który swój dotychczasowy dorobek naukowy poświęcił zasadniczo problematyce Polaków na Białorusi.
Swoją uwagę skupia głównie na okresie międzywojennym. Był to czas bardzo dynamicznych zmian. Wynikały one z konsekwencji upadku Imperium Rosyjskiego i budowy na jego gruzach Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Polityka narodowościowa ewoluowała. Poczynając od próby kształtowania „człowieka radzieckiego” z uwzględnieniem specyfiki narodowościowej, do totalnej indoktrynacji, ukierunkowanej nie tylko na wdrożenie wszelkich założeń ideologicznych, ale również rusyfikacji językowej i zmianie tożsamości narodowej. Niewątpliwie najdrastyczniejsze decyzje przez władze radzieckie zostały podjęte wobec ludności polskiej. Tzw. „Operacja polska” realizowana w latach 1937–1938, prowadziła nie tylko do pozbawienia podstawowych praw osób narodowości polskiej, ale przede wszystkim miała charakter eksterminacyjny. Wydarzenia te nadal są w niedostatecznym zakresie opisane, a informacje o nich zbyt mało są upowszechnione. Dlatego więc przedłożona publikacja przyczynia się do uzupełnienia wiedzy i jej popularyzacji. Autor dokonuje też próby całościowego spojrzenia na dość niejednorodny przedział czasowy lat 1921–1953 przez co ukazuje ewolucję polityki narodowościowej w odniesieniu do Polaków. To interesujący zabieg umożliwiający bardziej komplementarne ujęcie.
W swoich rozważaniach wykracza poza przyjęte ramy czasowe, ale w pewnym stopniu jest to uzasadnione potrzebą opisania tła historycznego. Niewątpliwie publikacja ta przyczyni się do upowszechnienia wiedzy dotyczącej przeszłości Polaków na Białorusi, a poprzez to lepszego zrozumienia problematyki związanej z funkcjonowaniem polskiej mniejszości na Wschodzie. Książkę można rekomendować zwłaszcza historykom, ale także może ona być przydatna dla politologów i socjologów.
Adam Bobryk
Siedlce, 13 luty 2022 r.
prof. senior UwB dr hab. Adam Czesław Dobroński
Recenzja wydawnicza
Nowe badania, powracająca nadzieja
Dr Andrzej Biały wpisał się do grona badaczy dziejów Polaków na Wschodzie monografią Mniejszość polska na Białorusi Sowieckiej w latach 1921–1939 (Przasnysz 2017). Pozycja ta, oparta na oryginalnych źródłach archiwalnych i drukowanych (także prasa), w większości nieznanych w Polsce, wciąż czeka na szersze spopularyzowanie. Autor opublikował również artykuły obrazujące między innymi szkolnictwo polskie i zwalczanie kułactwa na Białorusi Sowieckiej oraz sprawozdania i przyczynki źródłowe z kwerend prowadzonych głównie w Narodowym Archiwum Republiki Białoruś. Dotarł jednak i do archiwów okręgowych w państwie za naszą wschodnią granicą, nawiązał kontakty z historykami i dokumentalistami białoruskimi. Tym razem prezentuje w formule książkowej materiał uzyskany dzięki Igorowi Nikołajewiczowi Kuzniecowowi z białoruskiego oddziału Memoriału, ale przepracowany według zestawionych przez siebie kryteriów i opatrzony komentarzami. Dodatkowe źródła i bogata literatura, w połączeniu z bogatym już doświadczeniem badawczym, doprowadziły Autora do cennych ustaleń, zwłaszcza szacunków liczbowych. Dodać się godzi, że A. Biały pozostaje poza środowiskiem akademickim i sam w większości finansuje prowadzone badania oraz druk materiałów. A wymieniony powyżej Ihar Kuzniacou został właśnie usunięty z uczelni.
Nowa publikacja stanowi swoistą hybrydę wydawniczą, wynikłą z potrzeby serca i obowiązku wobec Kresowiaków, którym cały tom został zadedykowany. Dość ryzykownie Autor postanowił najpierw zmierzyć się z tematem losów Polaków w ciągu wieków na ziemiach kresowych, które po traktacie ryskim znalazły się w granicach Białorusi Sowieckiej (Radzieckiej). Rozpoczął od omówienie okresu Wielkiego Księstwa Litewskiego i doprowadził do przejęcia władzy w Rosji przez bolszewików w 1917 roku. Część druga, moim zdaniem cenniejsza, obejmuje lata od roku 1921 po połowę XX wieku, przy czym głównym wątkiem są w niej represje wobec mieszkańców narodowości polskiej. Tu zwłaszcza pojawiają się nowe wątki, często nieznane do tej pory odniesienia do archiwaliów i literatury białoruskiej oraz rosyjskiej. Zdarzają się natomiast skróty mogące utrudniać zrozumienie tekstu i zapewne celowo dr A. Biały mniej uwagi poświęcił kwestiom lepiej znanych z najnowszych opracowań krajowych (dobrowolne wyjazdy Polaków w głąb Rosji, represje carskie wobec konfederatów barskich i rewolucjonistów, wydarzenia na Kresach w latach wojny 1918–1920). Trzeba pamiętać, że jest tylko część wstępna, wprowadzająca.
Bardziej efektownie wypadł przegląd represji sowieckich wobec Polaków, choć i w tym przypadku Autor musiał dokonać wyboru prezentowanych wątków. Szczególnie widocznie jest to w rozdziale o czasach „pierwszego Sowieta”, cieszących się wyjątkowych zainteresowaniem badaczy i popularyzatorów. Dołączali do nich licznie Sybiracy okresu II wojny światowej, autorzy wspomnień, indywidualnych i wydawanych w publikacjach zbiorowych. W Związku Sybiraków przyjęto odmienne (zawyżone) szacunki osób represjonowanych przez władze sowieckie, w tym ofiar śmiertelnych. Prób ich weryfikacji dokonywano i w wielu mniejszych ośrodkach polskich (nie tylko akademickich) oraz poza granicami II RP. Dr Biały nie podjął się – co wypada przyjąć za zasadne – komentowania nowych szacunków liczbowych i propozycji badawczych. Zwrócił natomiast uwagę na pomijane często represje (przykładem wywózki w październiku-listopadzie 1939 r.) lub słabo rozpoznane (kolejne fale aresztowań). Miejmy nadzieję, że publikacja „Mój ojciec był Polakiem” wywoła dyskusję, bo tematyka sybiracka wyraźnie ostatnio przegrywa w rywalizacji z faworyzowanym i przez władzę tematem powojennego podziemia niepodległościowego, zwłaszcza „żołnierzy wyklętych” („niepokornych”).
W części III tomu – moim zdaniem najistotniejszej – znalazły się wyniki autorskiej próby określenia rzeczywistej liczby represjonowanych Polaków. Podstawę do wyliczeń stanowił wykaz podany przez członków białoruskiego oddziału Memoriału. Opublikowano dotychczas listę pięciu tysięcy osób, a cała baza osobowa Memoriału liczy ponad 185 tys. nazwisk. Autor dzięki opracowanej przez siebie metodzie do podanych na ujawnionej liście 912 osób narodowości polskiej dodał jeszcze 1452 nazwiska i tym samym udział Polaków z 18,2% wzrósł do 48,8%. Różnica między obu ustaleniami jest na tyle duża, że przekonywująco brzmi zarzut fałszowania danych oficjalnych (spisowych) przez władze sowieckie i białoruskie. Powraca zarazem trudny problem ujednolicenia kryteriów ustalania narodowości polskiej przez współczesnych badaczy obu stron. Podziwiać należy w tej sytuacji skrupulatność dr. A. Białego, najlepiej widoczną na załączonych wykresach graficznych i przy analizie poszczególnych, cząstkowych danych wyjściowych. Łącznie materiał ten wypełnił więcej stron niż wcześniej wskazane przeze mnie rozdziały historyczne i to on stanowi głównie o bezdyskusyjnej wartości całego tomu.
Część IV i najobszerniejsza, to dołączona baza źródłowa, oryginalne wykazy z danymi osobowymi. Przy takich ambitnych założeniach i przy wciąż niezadawalającym stanie badań oraz innych niekorzystnych uwarunkowaniach (także natury politycznej), zachodzi konieczność posługiwania się szacunkami liczbowymi. Autor dołączył przeprosiny za ewentualne, mimowolne pomyłki własne, w części wynikłe również z powodu kamuflażu stosowanego przez Polaków zagrożonych represjami.
Gratuluję dr. Andrzejowi Białemu wytrwałości i osiąganych efektów, zarówno w gromadzeniu materiałów, jak i ich wykorzystaniu. Wierzę, że ustalenia Autora zmobilizują nas do podjęcia nowych badań, także do uaktualnienia (częściowego zweryfikowania) szacunku Polaków (i obywateli polskich), którzy padli ofiarami terroru rosyjskiego oraz sowieckiego. Pozostaje też nadzieja, że prędzej niż później przybędzie młodych badaczy prowadzących kwerendy w archiwach białoruskich oraz współpracujących z tamtejszymi historykami. Zdaję sobie doskonale sprawę z istniejących na tej drodze przeszkód, jak i ze skutków obecnego impasu. Bądźmy jednak dobrej myśli.
Adam Czesław Dobroński
dr hab. Zbigniew Kudrzycki
Recenzja wydawnicza
Opinia na temat maszynopisu: Andrzej Biały, „Mój ojciec był Polakiem…”. Próba ustalenia rzeczywistej liczby ludności pochodzenia polskiego na liście osób represjonowanych w latach 1921–1953 ogłoszonej przez białoruski oddział stowarzyszenia „Memoriał”
1. Wybór tematu
Represje wobec Polaków dokonane przez sowiecki aparat władzy, od zakończenia wojny polsko-bolszewickiej traktatem ryskim do śmierci J. Stalina doczekały się opracowań i publikacji monograficznych, lecz nadal wiele kwestii pozostaje niejasnych lub też nie zostało przez historyków zbadanych. Przedmiotem badań Autora stało się ustalenie liczby represjonowanych Polaków w latach 1921–1953, mieszkających na Białorusi, w oparciu o listy represjonowanych opublikowanych lub udostępnionych przez białoruski oddział stowarzyszenia „Memoriał”. Ustalenie liczby represjonowanych Polaków na Białorusi stanowi próbę wypełnienia tej luki i podjęcie przez A. Białego tej tematyki należy uznać za godne pochwały, potrzebne i zasadne.
2. Baza źródłowa, bibliografia
Bazą źródłową do opracowania stały się archiwalia zgromadzone w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi w Mińsku, co wydaje się zbyt małą podstawą do badań zaplanowanych przez Autora, np. pozostaje niewykorzystane Centralne Archiwum Wojskowe w Rembertowie z Kolekcją Wojskowej Komisji Archiwalnej. Literatura przedmiotu cytowana przez Autora została istotnie ograniczona, tym niemniej zawiera pamiętniki J. Ch. Paska z XVII w., wydaje się mało istotne w zakresie problematyki pracy, dlatego warto rozważyć poszerzenie wykorzystanej literatury przedmiotu.
3. Układ pracy, zawartość merytoryczna
Tytuł pracy wzbudza wątpliwości recenzenta, ponieważ w swej istocie nie określa tematyki pracy, lecz informuje o podjęciu próby ustalenia liczby represjonowanych i wraz z cytatem w tytule staje się mało czytelny. Spis treści nie odpowiada nazwom rozdziałów w pracy, ponadto występują duże różnice czasowe między tekstem a tytułem rozdziału (np. I rozdział), ponadto użycie w spisie treści sformułowania „V kolumna”, nie wydaje się właściwe. Układ pracy według recenzenta należy dostosować do tego typu publikacji. Proponowałbym przeniesienie tabel do aneksu zawartych załącznikach od 1 do 14.
Język Autora w wielu miejscach jest patetyczny, w publikacji naukowej powinien być komunikatywny, a wywód logiczny, natomiast sformułowanie „potrzeba serca”, nawet jak istnieje nie powinna być artykułowana w publikacji naukowej. W pracy wywód merytoryczny powinien skupiać się na tematyce pracy, czyli represjonowanych Polakach na Białorusi i okolicznościach powstania listy, przyjętej metodologii badań i ich rezultatów, natomiast problematyka ogólna nie powinna stawać się głównym wywodem merytorycznym, a często w pracy Autor odbiega zarówno merytorycznie i czasowo od badanej problematyki.
Autor prowadząc badania i określając tożsamość narodową osób znajdujących się na liście represjonowanych wziął pod uwagę: brzmienie nazwiska, imiona, (w tym ojca), miejsce urodzenia i zamieszkania oraz niezdefiniowane inne związki z polskością jako taką. Tak określone cechy niestety nie decydują o przynależności narodowej osoby represjonowanej i nie stanowią o jej poczuciu tożsamości narodowej. Autor zdaje się sobie sprawę z nieobiektywności przeprowadzonych badań, ponieważ w dalszej części pracy napisał: Autor zakłada, że mógł się pomylić z przypisaniem niektórych osób narodowości białoruskiej do narodowości polskiej, za co już teraz przeprasza rodziny konkretnych represjonowanych. Podobne przeprosiny są kierowane do rodzin polskich za ewentualne niezakwalifikowanie ich bliskich do grona represjonowanych Polaków. Z tego względu chcąc przeprowadzić założone przez Autora badania, należy zastanowić się nad przyjęciem w miarę obiektywnych cech umożliwiających identyfikację narodową represjonowanych osób. Pożądane byłoby, w miarę możliwości, odszukanie dokumentów, relacji świadczących o samoidentyfikacji narodowej osób represjonowanych znajdujących się na badanej liście. Wątpliwości wzbudza również reprezentatywność losowego wyboru 5 tys. badanych osób z listy 65 tys. osób represjonowanych do przeprowadzonych badań i zastosowanie metody statystycznej ekstrapolacji do formułowania wniosków ogólnych.
4. Ocena i rekomendacje
Z uwagi na podjętą tematykę warto dostosować przygotowaną pracę do publikacji uwzględniając wyżej zawarte spostrzeżenia i wprowadzając poprawki korekcyjno-redakcyjne.
Dr hab. Zbigniew Kudrzycki